روشهاي نوين تدريس
اين روش براي كليه دروس و سنين مختلف كاربرد دارد.
R روش شاگرد – استادي
قدمت اين روش به زماني كه انسان مسئوليت آموزش دهي انسانهاي ديگر را چه از طريق غير رسمي و چه از طريق رسمي به عهده گرفت مي رسد. و قدمت آن به صدر اسلام بر مي گردد مسجد نخستين موسسه اي بود كه چنين سيستمي را براي تعليم و تربيت مسلمانها به كار برده است.
از روشهاي تعليمي كه در روش شاگرد– استادي حائز اهميت است، روش حلقه يا مجلس است، كه پيامبر عظيم الشان اسلام از اين روش به مردم آن زمان آموزش مي داد.
همه افراد در كودكي دوست دارند نقشي غير از نقش واقعي خود بازي كنند، روش شاگرد – استادي به اين نقش خيالي، جامه عمل مي پوشاند. در اين روش به دانش آموزان اجازه داده مي شود كه نقش معلم را ايفا كنند.
هدف اساسي اين روش آن است كه شاگرد، معلم گردد و از اين طريق تجارب تازه و ارزشمندي به دست آورد. در اين روش، در صورت فقدان معلمان متخصص، تعداد زيادي از دانش آموزان مهارت خاص را آموخته اند و مي توان از آنها استفاده كرد.
R روش چند حسي (مختلط)
استفاده از اين روش مستلزم به كار گرفتن همه حواس است و جريان يادگيري از طريق تمام حواس صورت مي گيرد. از طريق كار بست اين روش مي توان، مطالب و مهارتها را درك كرد، ارتباط مؤثري برقرار كرد، مهارتها و مطالب را از يك موقعيت به موقعيت ديگر تعميم داد.
در يادگيري روش چند حسي به طور كلي از همه حواس استفاده مي شود، به بيان ديگر، يادگيري بصري كه 75% از مجموع يادگيري ما از طريق ديدن است، يادگيري سمعي كه 13% از مجموع يادگيري ما از طريق شنيدن است، لمس كردن، كه 6% از مجموع يادگيري ما از طريق لمس كردن است، چشيدن كه 3% از مجموع يادگيري ما از طريق چشيدن است و بوييدن كه 3% از مجموع يادگيري از طريق بوييدن است.
R روش حل مسئله
اين روش يكي از روشهاي فعال تدريس است. اگر نظام آموزشي بخواهد توانايي حل مسئله را به دانش آموزان ياد دهد، البته مسئله به معني مشكل و معضل نيست، به بيان ديگر مسئله موضوعي نيست كه براي ما مشكل ايجاد كند، بلكه رسيدن به هدف در هر اقدامي، به نوعي حل مسئله است، (خورشيدي، غندالي، موفق، 1378) در اين روش آموزش در بستر پژوهش انجام مي شود و منجر به يادگيري اصيل و عميق و پايدار در دانش آموزان مي شود.
در اين روش ابتدا معلم بايد مسئله را مشخص ، سپس به جمع آوري اطلاعات توسط دانش آموزان پرداخته شود، و بعد از جمع آوري اطلاعات بر اساس اطلاعات جمع آوري شده دانش آموزان فرضيه سازي و در نهايت فرضيه ها را آزمون و نتيجه گيري شود.
اگر روش حل مسئله درست انجام شود مي تواند منجر به بارش يا طوفان فكري گردد. يعني اگر معلم روش تدريس حل مسئله ، مراحل را به درستي انجام دهد، دانش آموزان مي كوشند تا براي حل مسئله با استفاده از تمام افكار و انديشه هايي كه دارند، در كلاس راه حلي بيابند و آن را ارائه دهند. به بيان ديگر اگر معلم در روش تدريس حل مسئله به درستي عمل كند، منجر به روش تدريس بارش مغزي نيز مي شود.
به طور كلي اگر نظام آموزش و پرورش بخواهد در جهت تقويت زمينه هاي بالقوه خلاقيت نقش مهمي ايفا كند همانا بست روشهاي تدريس حل مسئله و بارش فكري در كلاس درس توسط معلمان است.
R روش پروژه اي
روش تدريس پروژه اي به دانش آموزان امكان مي دهد تا قدرت مديريت، برنامه ريزي و خودكنترلي را در خودشان ارتقاء بخشند. در اين روش دانش آموزان مي توانند با توجه به علاقه ي خود موضوعي انتخاب و به طور فعالانه در به نتيجه رساندن آن موضوع شركت نمايند.
بر اين اساس در اين روش دانش آموزان ياد مي گيرند كه چگونه به طور منظم و مرحله اي كاري براي درس انجام دهند و اين روش باعث تقويت اعتماد به نفس در دانش آموزان مي شود زيرا بين آنها و معلم رابطه صحيح آموزشي برقرار است و در نهايت اين روش باعث تقويت همكاري، احساس مسئوليت، انضباط كاري، صبر و تحمل در انجام امور و تحمل عقايد ديگران و مهارتهاي اساسي پژوهش در دانش آموزان مي شود.
R شيوه سخنراني
معلم به طور شفاهي اطلاعات و مفاهيم را، در عرض مدتي كه ممكن است از چند دقيقه تا يك ساعت يا بيشتر طول بكشد، در كلاس ارائه مي دهد. در سخنراني مي توان معلم را با عنوان پيام دهنده و دانش آموز را به عنوان پيام گيرنده تصور كرد. از اين نظر سخنراني شيوه اي است يك سويه، براي انتقال اطلاعات، كه معمولاً فراگير در آن نقش غير فعالي دارد.
محتواي سخنراني را معلم قبل از ورود به كلاس تعيين مي كند.
R شيوه بازگويي
بازگويي شيوه اي است كه معلم بكار مي برد تا فراگير را در بياد سپردن اشعار، قواعد، فرمولها، تعاريف و اصطلاحات تشويق كند. در بازگويي معمولاً معلم از دانش آموز انتظار دارد كه موضوع بياد سپردن را كلمه به كلمه بيان كند. شيوه بازگويي مطالب، با آنكه اغلب در كلاسها مورد استفاده قرار مي گيرد، ولي متأسفانه ضرورتاً دلالت بر تحقق يادگيري نمي كند. كاربرد اين شيوه تنها نشان مي دهد كه دانش آموز مطالب مورد نظر را بياد سپرده است.
گاهي هدف معلم اساساً اين است كه دانش آموز موضوعي را بخاطر بسپرد تا براي درك مفهوم خاصي از آن را بكار برد، در اين روش صورت بكار گرفتن اين شيوه ممكن است مفيد باشد.
R شيوه پرسش و پاسخ
شيوه پرسش و پاسخ شيوه اي است كه معلم به وسيله آن فراگير را به تفكر درباره مفهومي جديد يا بيان مطالبي فرا گرفته شده تشويق مي كند. معلم، وقتي كه مي خواهد مفهوم دقيق را در كلاس مطرح نمايد يا توجه فراگيران را به موضوعي جلب كند، شيوه پرسش و پاسخ را به كار مي برد و نيز به اين وسيله فراگير را تشويق مي كند تا اطلاع خود را درباره موضوعي بيان كند ممكن است براي مرور كردن مطالبي كه قبلاً تدريس شده اند مفيد باشد، يا وسيله خوبي براي ارزشيابي ميزان درك فراگير از مفهوم مورد نظر باشد.
R شيوه تمريني
معلم معمولاً بوسيله تمرين، فراگير را به تكرار يك مطلب يا كاربرد آن تشويق مي كند تا فراگير در موضوع مورد نظر تبحر لازم را كسب كند. مثلاً معلم انگليسي از فراگير مي خواهد كه با تكرار شفاهي اصطلاحات ، تلفظ صحيح آنها را فرا گيرد، يا بعد از يافتن طرز ساختن جملات شرطي، پنج جمله شرطي بسازد. ممكن است معلم رياضي، پس از درس دادن مفهوم مشتق و طرز مشتق گيري از توابع، از دانش آموزان بخواهد كه ده مسئله در رابطه با اين موضوع حل كنند.
در تمام موارد بالا معلم با استفاده از شيوه تمريني، دانش آموزان را به تكرار يا كاربرد مفاهيم مورد نظر تشويق مي كند.
R شيوه بحثي
در شيوه بحثي، دانش آموزان فعالانه در يادگيري شركت مي كنند و مفهوم مورد نظر را از يكديگر مي آموزند. در اين شيوه معلم را مي توان به عنوان محرك، شروع كننده بحث و راهنما تصور كرد.
معلم طوري سوال يا مسئله را مطرح مي كند كه دانش آموزان را به پاسخگويي يا حل مسئله تشويق كند.
اين شيوه در دو مورد زير ، كاربرد خاصي دارد :
الف) موقعي كه معلم مي خواهد مفهوم جديدي را به فراگيران بياموزد (مانند موقعيت بال) و انتظار دارد كه همه آنها مفهوم را به شكلي واحد دريابند در اين صورت معلم سعي مي كند كه بحث را به جهتي بكشاند كه شكل صحيح مفهوم از آن نتيجه گيري شود.
ب) هدف معلم اين است كه ذهن دانش آموز را به تكاپو و جستجو وادارد. در اين صورت معلم مسئله اي را عنوان مي كند كه تا دانش آموزان راه حل آن را پيشنهاد كنند. در اين موقعيت معلم سعي مي كند كه موضوع بحث را به دلخواه خود كنترل نكند، تا راه حلي را كه خود در نظر دارد به كلاس تحميل نكرده باشد.
R شيوه نمايشي
در اين شيوه معلم معمولاً ، براي فهماندن مطلبي خاص به فراگيران، از وسايل و اشياء گوناگون استفاده مي كند.
در صورتي كه معلم نتواند براي فهماندن مطلب درسي آزمايش انجام دهد، شيوه نمايشي مي تواند شيوه خوبي براي روشن تر كردن مفهوم براي فراگيران باشد.
R شيوه آزمايشي (روش اجرا كردن يا يادگيري بوسيله عمل)
آزمايش فعاليتي است كه در جريان آن فراگيران با به كار بردن وسايل و مواد بخصوصي درباره مفهومي خاص عملاً تجربه كسب مي كنند. آزمايش معمولاً در آزمايشگاه انجام مي گيرد، اما نداشتن آزمايشگاه مجهز يا وسايل مناسب در مدرسه نبايد دليلی براي انجام ندادن آزمايش در كلاس باشد ، وسايل بسيار ساده اي لازم است كه معلم و حتي دانش آموز مي تواند به آساني آنها را تهيه كند.
آزمايش، گاهي به منظور آشنا كردن دانش آموزان با جنبه هاي عملي يك مفهوم، مورد استفاده قرار مي گيرد. براي اين كار، معلم دستور عمل انجام آزمايش را در اختيار فراگيران مي گذارد و انتظار دارد كه دانش آموزان با استفاده از دستور كار سرانجام به نتيجه يكساني برسند.
در موارد ديگر، آزمايش به منظور فراهم آوردن محيطي مناسب براي حل مسئله تلقي مي شود، در اين صورت معلم جهت كلي فعاليت را مشخص مي كند و فراگيران را بر آن مي دارد تا در اجراي آزمايش به طور مستقل تصميم گيري و نتيجه گيري كنند.
آزمايش براي تدريس مفاهيم علوم تجربي به ويژه فيزيك ، بسيار لازم است و بدون آن دانش آموز نمي تواند مفاهيم مورد نظر را به درستي فرا گيرد.
R شيوه گردش علمي
گردش علمي به دانش آموزان امكان مي دهد كه از طريق مشاهده طبيعت، وقايع، فعاليت ها، اشياء و مردم تجربه ی علمي بدست آورد. در گردش علمي دانش آموزان با مشاهده واقعيت ها مي توانند مفاهيمي را كه در كلاس مورد بحث قرار مي گيرد، بهتر در ذهن خود بپرورانند و معلم مي تواند با استفاده از اين شيوه كنجكاوي فراگيران را درباره موضوعي خاص بر انگيزد.
در بعضي موارد، مي توان از گردش علمي براي جمع آوري اطلاعات لازم براي انجام گرفتن آزمايش، يا يك پروژه، بهره گرفت.
مثلاً اگر هدف درس «شناختن كانيهاي داراي ارزش اقتصادي» باشد، مي توان دانش آموزان را به چند معدن برد تا كانيهاي مختلف را جمع آوري كنند و آنها را در كلاس، بعد از آزمايشهاي لازم ، بشناسند.
R استفاده از منابع ديداري و شنيداري
استفاده از منابع ديداري و شنيداري در تدريس را در حقيقت نمي توان شيوه مستقل و مجزا دانست. معلم در هر گونه تدريسي مي تواند از وسايل ديداري و شنيداري كمك بگيرد. گاهي مي توان در تدريس از وسايلي نظير راديو، تلويزيون و ضبط و پخش صوت، نمودار و نقشه استفاده كرد. مثلاً معلم در هنگام سخنراني ممكن است از عكس استفاده كند، يا براي نمايش دادن يك رابطه علمي از نمودار كمك بگيرد. در مواردي كه معلم مي خواهد يك موضوع اجتماعي را تدريس كند، ممكن است بحث راديويي مناسبي را كه روي نوار ضبط شده است براي فراگيران پخش كند.
به طور كلي كاربرد صحيح منابع ديداري و شنيداري براي برانگيختن كنجكاوي دانش آموزان و تشويق آنها به فراگيران بسيار مؤثر است.
R الگوي كاوشگري به شيوه حقوقي
اين الگو براي كمك به دانش آموزان در بررسي مسايل اجتماعي از قبيل عدالت، برابري، فقر، قدرت، تقويت رشد عمومي و اجتماعي آنها براي توجيه و حل اينگونه مسايل به شيوه مذاكره است.
در اين الگو معلم آغازگر، كنترل كننده جو براي ايجاد يك فضاي مثبت كاري و عقلي، باز و پويا است و به فراگيران تفهيم مي كند كه يكديگر را مستقيم ارزيابي ننمايند، و به عقايد و نظرات همديگر احترام بگذارند.
اين الگو بيشتر براي دوره هاي دبيرستان و دانشگاه كاربرد دارد و در نهايت باعث تقويت روحيه همدلي، قضاوت منطقي در خصوص مسائل اجتماعي تحليل مناسب مسائل روز و تقويت كار دسته جمعي در دانش آموزان مي شود.
مثال: فرض كنيد بعضي از دانش آموزان با سهميه اي شدن كنكور سراسري مخالف هستند، معلم از طريق شركت سهامي فكر با دانش آموزان به بررسي اين مهم مي پردازد و در نهايت به كمك خود دانش آموزان آنها را قانع مي نمايد.
R الگوي آموختن كنترل خود
هدف اين الگو، ايجاد تغيير رفتار مناسب در دانش آموزان است.
مثال: دانش آموزي كه در امتحان دچار اضطراب مي شود يا از درس رياضي مي ترسد، به او مي آموزد كه چگونه رفتار خود را تغيير داده و موجب كاهش اين اضطراب و ترس در خود شود. در اين الگو معلم حامي دانش آموزان است و يك فضاي مثبت ايجاد مي كند تا آنها به اصلاح رفتار خود بپردازند.
اين الگو در سنين مختلف و همه دوره هاي تحصيلي كاربرد دارد، و در نهايت دانش آموزان را قادر به توصيف ، توضيح ، پيش بيني، كنترل و تغيير رفتار خود مي نمايد. بطور كلي معلم از طريق اين الگو مي تواند تغييرات مطلوب را در رفتار دانش آموزان ايجاد نمايد.
R الگوي ايفاي نقش
هدف اين الگو، رشد همدلي با ديگران و بررسي مسايل و واقعيت ها و ارزشهاي اجتماعي در عمل است. اين الگو معلم مسئول شروع و هدايت دانش آموزان است. به نحوي كه آنها را قادر به تحليل رفتار، ارزشهاي فردي، همدلي، حل مسائل ميان فردي، نقش ارزشها در مسائل اجتماعي و آسودگي در ابراز عقايد نمايد. اين الگو در همه برنامه هاي آموزشي و پرورشي و سنين مختلف كاربرد دارد.
بطور كلي اين الگو باعث افزايش فهم دانش آموزان در بهبود و گسترش ارزشهاي اجتماعي مي شود. براي مثال: معلم مي تواند از طريق اين الگو مسائل خوب و بد اجتماعي و يا رفتارهاي خوب و بد را توسط دانش آموزان به نمايش بگذارد و سپس در مورد آن به كمك فراگيران به بحث و ارزشيابي بپردازد.
بدين ترتيب معلم از طريق عمل (نمايش) به بررسي مسائل اجتماعي ، رفتاري و ارزشيابي آن توسط دانش آموزان مي پردازد.
R روش كارگاهي
روش تدريس كارگاهي يكي از روشهاي مؤثر ياددهي و يادگيري است كه در بيشتر موارد با روش سخنراني، سمينار،كنفرانس و سمپوزيوم يكسان بكار برده مي شود. براي درك بهتر روش كارگاهي ابتدا به مفاهيم ذكر شده مي پردازيم و سپس روش كار گاهي را شرح مي دهيم.
روش سخنراني قبلاً تشريح شده و در اينجا از شرح آن خودداري مي نماييم.
سمينار: عده اي صاحب نظر هستند، كه دور هم جمع شده و تبادل نظر مي كنند. (البته تعداد افراد در سمينار محدود باشد، حداكثر 100 نفر كه به گروههاي كوچك 10 الي 15 نفري تقسيم مي شود و تبادل نظر مي كنند و در نهايت كل گروهها به تبادل نظر مي پردازند)
سمپوزيوم : مانند سمينار است و تنها تفاوت آن با سمينار در اين است كه افرادي كه در سمپوزيوم شركت مي كنند تخصصي تر ، سطح آگاهي آنها از ديگران برتر است (در سطح بالاتري از سمينار قرار دارد.)
R روش تدريس كارگاهي
اين روش مشتمل بر سه مرحله متمايز است (قورچيان، خورشيدي، 1376)
R مرحله ارائه درس كوتاه